Jesteś z branży mediów, marketingu i PR? Obserwuj nas na LinkedIn.
Materiał o płatnych spotkaniach z prezydentem podczas polsko-amerykańskiego forum biznesowego w Nowym Jorku przygotowali Mariusz Gierszewski z Radia ZET i Dominika Długosz z "Newsweek Polska".
Tekst ukazał się 20 września. Na łamach Radiozet.pl nosi tytuł "Ile kosztuje spotkanie z prezydentem? 'Pakiet Platinum to rozmowa z Karolem Nawrockim'", a w "Newsweeku" – "Sprzedają spotkania z Karolem Nawrockim. Ujawniamy mechanizm".
Według informatora pakiet Platinum za 100 tys. dolarów miał umożliwiać spotkanie z prezydentem jeden na jeden, Gold za 50 tys. dolarów – rozmowę w małym gronie, zaś Silver za 25 tys. dolarów – kontakt w większej grupie. W tej sprawie należało się kontaktować z Fundacją Centrum Strategii Rozwojowych.
Kancelaria Prezydenta zaprzeczała, by podczas wydarzenia organizowano sprzedaż spotkań z Karolem Nawrockim.

Na początku listopada Radiozet.pl i Gazeta.pl opublikowały sprostowanie fundacji. Nie zrobił tego natomiast "Newsweek". Michał Szadkowski, redaktor naczelny tygodnika, napisał tylko: "Nie wycofujemy się z ani jednego słowa napisanego w artykułach o Centrum Strategii Rozwojowych".
Dlaczego zatem Radiozet.pl zamieściło sprostowanie? W odpowiedzi na nasze pytania Eurozet powołał się na art. 31a i 33 Prawa prasowego. I podkreślił, że nie wycofuje się z ustaleń swoich dziennikarzy.
Sprostowanie zostało opublikowane na wniosek Fundacji Centrum Strategii Rozwojowych. Wniosek spełniał wymagania formalne określone w art. 31a Prawa Prasowego, w związku z czym nie było podstaw do odmowy publikacji określonych w art. 33 Prawa Prasowego. Treść sprostowania pochodzi od Fundacji Centrum Strategii Rozwojowych i przedstawia wyłącznie jej stanowisko. Redakcja Radiozet.pl nie wycofuje się z publikacji ani z żadnych twierdzeń zawartych w artykule "Ile kosztuje spotkanie z prezydentem?", a autorzy w całości podtrzymują swoje ustalenia.
Dominika Długosz skrytykowała w portalu X decyzję o publikacji sprostowania. Zaznaczyła, że każdy ma prawo się o nie ubiegać, ale sama nie zrobiłaby tego bez nakazu sądu.

W dokumencie fundacja zaprzeczyła, jakoby oferowała płatne spotkania z prezydentem Nawrockim. Zanegowała również, że proponowała wymienione w artykule pakiety sponsorskie lub sugerowała, że ich wykupienie gwarantuje rozmowę z prezydentem na określonym poziomie.
Dominika Wielowieyska z "Gazety Wyborczej" przypomniała, że zgodnie z prawem prasowym sprostowanie służy przedstawieniu wersji drugiej strony, a nie rozstrzyganiu o prawdziwości artykułu. Dodała, że dziennikarze od dawna apelują o zastąpienie określenia "sprostowanie" słowem "stanowisko".
Dziennikarz śledczy Wirtualnej Polski Szymon Jadczak zwrócił natomiast uwagę na samą decyzję redakcji o publikacji dokumentu bez wcześniejszego wyroku sądu.

Nie spotkałem się wcześniej z sytuacją, w której redakcja publikuje sprostowanie z własnej inicjatywy, bez decyzji sądu. Chętnie dowiedziałbym się, co skłoniło redakcję do takiego kroku. Wszyscy skupili się na tym, czy tekst zawiera prawdę, czy nie, tymczasem zastanawiające jest samo opublikowanie sprostowania bez sądowego rozstrzygnięcia.
Jadczak zakwestionował także sposób prezentacji dokumentu. Nie został on wyraźnie oddzielony od artykułu ani wyróżniony graficznie. Nie opublikowano go również jako osobnego materiału.
– Nie ma wyraźnego oznaczenia, że to sprostowanie. Jest częścią tekstu, co wygląda dość dziwnie. Mam poczucie, że nie wiemy wszystkiego o okolicznościach tej decyzji – dodał.
Problem z przepisami
Zgodnie z polskim prawem prasowym sprostowanie to bezpłatna, rzeczowa i odnosząca się do faktów wypowiedź, która koryguje nieprawdziwą lub nieścisłą wiadomość zawartą w materiale prasowym. Sama nazwa może więc sugerować, że dziennikarz popełnił błąd. W praktyce jednak dokument często służy przedstawieniu odmiennej wersji wydarzeń, a jego publikacja nie przesądza o prawdziwości zawartych w nim twierdzeń.

Dr hab. Michał Zaremba z Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego zwraca uwagę na niespójność przepisów regulujących tę kwestię. Jak zaznacza, spór o to, czy redaktor naczelny może odmówić publikacji sprostowania, argumentując, że jest ono niezgodne z prawdą, od dawna trwał zarówno w orzecznictwie, jak i w nauce prawa. Sąd Najwyższy opowiedział się za koncepcją "subiektywnego sprostowania", zgodnie z którą zainteresowany ma prawo przedstawić własną wersję opisywanych zdarzeń.
Pogląd ten miał jednak wątłe podstawy prawne, dlatego znowelizowano przepisy o sprostowaniu, tak by jednoznacznie to rozstrzygnąć. Efektem tej nowelizacji jest jednak niespójność, ponieważ art. 31a nakłada na redaktora naczelnego jedynie obowiązek publikacji sprostowania dotyczącego wiadomości nieprawdziwej lub nieścisłej, gdy tymczasem art. 33, który określa, kiedy można odmówić publikacji sprostowania, nie wymienia już nieprawdziwości informacji jako podstawy takiej odmowy.
Zdaniem Zaremby pierwszeństwo zastosowania ma art. 31a, zgodnie z zasadą lex specialis derogat legi generali (przepis szczególny ma pierwszeństwo przed przepisem ogólnym). Podpowiada też redakcjom, by w razie publikacji sprostowania zamieszczały dodatkowe wyjaśnienie dla czytelników. Dzięki temu odbiorcy będą wiedzieli, że dokument nie musi oznaczać przyznania się do błędu.

Dziennikarze: sprostowanie nie dowodzi kłamstwa
Problem nie jest nowy. W ostatnich latach dziennikarze wielokrotnie mierzyli się z sytuacjami, kiedy sprostowanie wykorzystywano do podważania ich ustaleń.
Głośny spór dotyczył publikacji Pawła Figurskiego i Jarosława Sidorowicza o działalności Daniela Obajtka (opublikowanej na łamach "Gazety Wyborczej" w 2021 r.). Ówczesny prezes Orlenu domagał się sprostowania informacji dotyczących m.in. jego związków ze spółką TT Plast. W lipcu 2022 roku Sąd Apelacyjny w Warszawie nakazał dziennikowi publikację dokumentu. Zastępca redaktora naczelnego "Gazety Wyborczej" Roman Imielski podkreślał jednak, że sąd nie rozstrzygał o prawdziwości ustaleń dziennikarzy, a jedynie o prawie Obajtka do przedstawienia własnego stanowiska.
Podobne spory towarzyszyły reportażom TVN24 dotyczącym działań Ministerstwa Sprawiedliwości i prokuratury za czasów rządów PiS, m.in. reformy wymiaru sprawiedliwości i głośnych śledztw. Prokuratura Krajowa i resort sprawiedliwości domagały się odczytania na antenie obszernych sprostowań.

TVN odmawiał, uznając je za polemikę i próbę podważenia ustaleń dziennikarzy. Ostatecznie resort doprowadził na drodze sądowej do nakazów publikacji.
Paweł Figurski, dziś dziennikarz Zero.pl, uważa, że w przypadku dokumentów będących odpowiedzią na publikacje prasowe właściwszym określeniem byłaby "polemika". Jak zaznacza, bohater tekstu ma prawo nie zgadzać się z jego treścią i przedstawić własną wersję wydarzeń. Problem pojawia się, gdy sprostowanie ma wywołać wrażenie, że dziennikarze podali nieprawdę.
Bohater tekstu, który nie zgadza się z jego treścią, ma prawo do polemiki. Nie musi jednak korzystać z prawa do sprostowania. Tymczasem takie działanie może wywołać w opinii publicznej wrażenie, że artykuł był nieprawdziwy i to opisywana osoba ma rację.
Figurski podkreśla też, że sąd rozpatrujący sprawę o sprostowanie nie prowadzi postępowania dowodowego, którego celem byłoby ustalenie prawdziwości wszystkich informacji zawartych w artykule.

– Sprostowanie również może zawierać nieprawdę. Sąd nie rozstrzyga w takim postępowaniu, czy materiał dziennikarski był prawdziwy, czy nie. Bada przesłanki publikacji sprostowania i prawo zainteresowanego do przedstawienia własnej wersji wydarzeń. Czytelnik może jednak odnieść wrażenie, że tekst, który wcześniej przeczytał, zawierał kłamstwa – zaznacza.
Dziennikarz wraca też do doświadczeń z publikacjami na temat Daniela Obajtka. Zwraca uwagę, że późniejsze triumfowanie z powodu uzyskania sprostowania może sugerować, że redakcja przyznała się do nieprawdy.
Słabe jest to, że później pojawia się triumfowanie, jakoby uzyskane sprostowanie było dowodem na to, że artykuł zawierał nieprawdę. Nie wiemy przecież, czy tak było. Samo opublikowanie sprostowania tego nie przesądza.
Medioznawcy: potrzebne rozróżnienie
Janusz Schwertner, od listopada zastępca redaktora naczelnego ds. multimediów i YouTube w Onecie, uważa, że w takich sytuacjach dziennikarze powinni wykazywać zawodową solidarność. Jego zdaniem tym razem jej zabrakło. Prześmiewcze wpisy po publikacji sprostowania przez Radiozet.pl zamieszczali m.in. Krzysztof Stanowski (później usunął wpis) i Joanna Pinkwart z Kanału Zero.

Wkurza mnie to. A już najbardziej wtedy, gdy dziennikarze atakują w takich sytuacjach innych dziennikarzy. Mam wraz z mecenasem Tomaszem Ejtminowiczem pomysł na inicjatywę legislacyjną, która zmieni brzmienie przepisów o prawie do sprostowania i przystosuje je do rzeczywistości. Chodzi nam o to, by odebrać politykom możliwość manipulowania i ogłaszania, że "dziennikarz sprostował, więc wcześniej kłamał". Będę liczył na poparcie organizacji dziennikarskich.
Medioznawca dr hab. Adam Szynol z Instytutu Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Wrocławskiego również uważa, że określenie "sprostowanie" może wprowadzać odbiorców w błąd. Sam fakt publikacji takiego dokumentu nie oznacza bowiem, że dziennikarze podali nieprawdziwe informacje.
Instytucja sprostowania może być dla odbiorców bardzo myląca. Mamy ważny materiał dziennikarski, a następnie pojawia się dokument nazwany sprostowaniem. Po reakcjach, które nastąpiły po jego publikacji, można było odnieść wrażenie, że druga strona ogłosiła porażkę dziennikarzy, udowodniła im kłamstwo i manipulację. Tymczasem takie wnioski są nieuzasadnione.
– W efekcie powstaje narracja: znowu źli dziennikarze skłamali, a teraz muszą publikować sprostowanie. Tymczasem zainteresowana instytucja ma prawo przedstawić swoje stanowisko i własną wersję wydarzeń. Nie oznacza to jednak, że dowiodła nieprawdziwości publikacji – mówi.

Szynol zgadza się z Wielowieyską, że w takich przypadkach bardziej adekwatne byłoby określenie "stanowisko". Nie postuluje jednak rezygnacji z samej instytucji sprostowania. Jego zdaniem należy wyraźnie rozdzielić dwie sytuacje: poprawianie nieprawdziwych informacji oraz publikowanie stanowiska osoby lub instytucji, która nie zgadza się z artykułem.
– Ona powinna funkcjonować, ale należałoby wyraźniej rozdzielić dwie sytuacje. Pierwsza to rzeczywiste prostowanie faktów, kiedy redakcja podała nieprawdziwą informację. Druga to przedstawienie stanowiska osoby lub instytucji, która nie zgadza się z publikacją i chce zaprezentować własną wersję wydarzeń. To nie jest to samo – podkreśla.
Medioznawca zwraca też uwagę na polityczny wymiar sporów o sprostowania. W warunkach silnej polaryzacji mogą być one wykorzystywane do budowania przekazu na potrzeby własnego środowiska.

– Staje się swoistym wytrychem, a nawet cepem do okładania drugiej strony. Można je wykorzystać do budowania przekazu: zobaczcie, dziennikarze musieli opublikować sprostowanie, więc nie mieli racji. To jednak nie wynika z samego faktu jego publikacji – zaznacza Szynol.










