– Przygotowywałam reportaż, w którym jednym z wątków była nieudana próba samobójcza. Bohaterka dokładnie opowiedziała, jak zaplanowała swoją śmierć. Krok po kroku, z najdrobniejszymi szczegółami. Podała nawet nazwę i dawkę tabletek, które zażyła – opowiada mi jedna z dziennikarek.
Zaczęła opisywać jej relację, ale w połowie tekstu się zreflektowała: – Miałam poczucie, że daję komuś instrukcję, jak może odebrać sobie życie. Usunęłam więc nazwę leku. Bałabym się coś takiego opublikować.
Zdaniem dr Halszki Witkowskiej, konsultantki kryzysowej i suicydolożki, świadomość tego, jak odpowiedzialnie mówić o samobójstwach, w polskich mediach wyraźnie się zmieniła. – Środowisko dziennikarskie w Polsce wykonało ogromną pracę – uważa ekspertka.
Dziennikarze zrozumieli, że ich praca w zakresie zapobiegania samobójstwom jest też pewną misją. Czasami nie wiedzą, co powinni zrobić, ale kiedy dowiadują się, jak mogą pomóc i odpowiedzialnie podejść do tematu, zwykle to robią.
Pracujący w mediach mają do dyspozycji konkretne wytyczne. Zasady opierają się na aktualnej wiedzy i zaleceniach Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) z poradnika "Preventing suicide: a resource for media professionals".
W 2023 roku, w ramach Programu Zapobiegania Zachowaniom Samobójczym, opublikowano "Rekomendacje dotyczące informowania o zachowaniach samobójczych". Ich autorzy na co dzień pracują z osobami w kryzysie samobójczym. W rekomendacjach podkreślają, że należy unikać sensacyjności, powielania mitów, romantyzowania i szczegółowego opisywania metod. Wskazują również, że należy m.in. moderować komentarze pod materiałami na temat zachowań samobójczych.
W tym roku Polskie Towarzystwo Suicydologiczne opublikowało także apel do środowiska dziennikarskiego dotyczący odpowiedzialnego informowania o samobójstwach dzieci i młodzieży.
– Na początku tego roku doszło do kilku takich zdarzeń, w tym także do przypadków noszących cechy naśladownictwa. Po apelu w mediach nie odnotowaliśmy kolejnych podobnych przypadków – mówi Witkowska. Ekspertka nie podaje szczegółów tych zdarzeń, żeby nie zwiększać ryzyka ich naśladowania.
Jak media mogą pomagać?
Odpowiedzialne informowanie to nie tylko unikanie błędów. Media mogą również aktywnie pomagać osobom, które są w kryzysie. Badania nad tzw. efektem Papageno pokazują, że odpowiedzialne mówienie o samobójstwie może mieć pozytywny wpływ.
Informacje o możliwościach uzyskania pomocy, opieranie się na wiedzy naukowej, obalanie mitów czy pokazywanie historii osób, które poradziły sobie z kryzysem, mogą zachęcać do szukania wsparcia.
Coraz częściej dziennikarze rozmawiają też z ekspertami o pierwszej pomocy emocjonalnej, sygnałach ostrzegawczych czy sposobach reagowania na kryzys. Dzięki temu temat, który przez lata pozostawał tabu, staje się częścią publicznej rozmowy.
W Polsce przez lata o samobójstwach prawie w ogóle się nie rozmawiało. Do dziś widzę zaskoczenie, gdy podczas konferencji mówię, że każdego dnia w Polsce kilkanaście osób odbiera sobie życie. Dlatego ważne jest, by mówić o skali zjawiska, ale jednocześnie nie epatować nią ani nie straszyć. Powinniśmy pokazywać przede wszystkim sprawczość – że każdy z nas może być ratownikiem pierwszej pomocy emocjonalnej. Ważne są także historie osób, które wyszły z kryzysu.
Gdzie wciąż robimy błędy?
To nie oznacza jednak, że problem został całkowicie rozwiązany. Nadal zdarzają się materiały, w których standardy bezpiecznego informowania schodzą na dalszy plan.
– Jedną z podstawowych zasad WHO jest niepublikowanie szczegółowych opisów metod. Niestety, dziennikarze czasem podchodzą do tej zasady zbyt lekko. Zdarza się również, że sam tekst jest przygotowany odpowiedzialnie, ale do artykułu trafia grafika pokazująca metodę – mówi Witkowska.
Kolejnym problemem, na który zwraca uwagę ekspertka jest sensacyjny język. Określenia takie jak "fala samobójstw" czy "plaga samobójstw wśród dzieci i młodzieży" mogą wzmacniać poczucie zagrożenia i przyczyniać się do efektu naśladowczego.
Problemem są również nagłówki, które sugerują prostą przyczynę śmierci, na przykład: "Nie zdał matury, popełnił samobójstwo" albo "Nauczycielka go gnębiła". – Samobójstwo jest złożonym zjawiskiem i rzadko można przypisać je jednemu wydarzeniu czy jednej osobie – zaznacza Witkowska.
Samobójstwa znanych osób
Szczególnej ostrożności wymagają informacje o samobójstwach osób publicznych. Ich śmierć może silnie oddziaływać na odbiorców i wiązać się z ryzykiem zachowań naśladowczych, czyli tzw. efektem Wertera.
– To jeden z najważniejszych czynników ryzyka takich zachowań. Często dochodzi przy tym do romantyzowania śmierci czy gloryfikowania osoby, która ją poniosła. Fani, którzy śledzili taką postać i ją podziwiali, myślą: "to ja też może pójdę tą drogą" – zauważa ekspertka.
Jak zatem media powinny informować o samobójstwie osoby publicznej? – Coraz częściej dziennikarze w takich sytuacjach po prostu nie podają przyczyny śmierci. I bardzo mnie to cieszy – odpowiada.
– Powinniśmy pamiętać, że sposób, w jaki ktoś umarł, nie powinien określać całego jego życia. Po każdej takiej osobie zostają nie tylko fani, którzy ją śledzili, ale przede wszystkim najbliższa rodzina. I nie zawsze chciałaby ona, żeby przyczyna śmierci była w ten sposób opisywana – uzupełnia ekspertka.
"Nie każdy wie, jak bezpiecznie o tym opowiadać"
Te zasady dotyczą nie tylko dziennikarzy, ale i innych osób, które publicznie podejmują temat kryzysu psychicznego. W mediach społecznościowych każdy może podzielić się swoimi przeżyciami i opinią. Samo doświadczenie trudnej sytuacji nie oznacza jednak, że wie, jak bezpiecznie o tym mówić.
Witkowska podaje prosty przykład: celebrytka, która przeżyła próbę samobójczą, może chcieć opowiedzieć o swoim doświadczeniu, żeby pomóc innym. – Wierzę, że często właśnie taka jest intencja. Jeśli jednak w takim poście opisuje przebieg próby, podaje metodę, okoliczności czy miejsce, taka publikacja może być szkodliwa – wyjaśnia.
I po chwili dodaje: – W mediach społecznościowych trzeba też uważać na celebrytów czy terapeutów, którzy dają "złote rady" dla wszystkich. To, że coś pomogło jednej osobie, nie znaczy, że pomoże każdemu. Warto zachęcać do szukania wsparcia, ale unikać prostych recept, bo takie rady mogą być szkodliwe dla większej grupy osób.
Odpowiedzialność w mediach społecznościowych nie kończy się jednak na tym, co sami publikujemy. Możemy też zauważyć niepokojące treści zamieszczane przez innych. Przeglądając social media, można natknąć się na post, komentarz czy żart sugerujący, że jego autor znajduje się w kryzysie.
– Badania wskazują, że 80 proc. osób, które podjęły próbę samobójczą, wcześniej w jakiś sposób o tym komunikowało – czasem w żartach, na mediach społecznościowych, a niekiedy wprost. Nie wiemy, co kryje się za takim wpisem, dlatego nie powinniśmy go bagatelizować – ostrzega ekspertka.
– Co w takiej sytuacji należy zrobić? – pytam.
– Jeśli widzimy w internecie coś, co nas niepokoi, warto po prostu odezwać się do tej osoby: "Zauważyłam twój wpis. Czy potrzebujesz wsparcia? Czy dzieje się u ciebie coś trudnego?" Takie pytanie samo w sobie nie zaszkodzi. Jeśli za pozornym żartem rzeczywiście kryje się kryzys, może zachęcić do rozmowy i sięgnięcia po pomoc. Najważniejsze, żeby reagować spokojnie i empatycznie, bez sensacji. Nie należy takich sygnałów bagatelizować. Czasem wystarczy po prostu zapytać, co się dzieje.
– Każdy z nas może w internecie, w social mediach opublikować raz na jakiś czas materiały pomocowe, edukacyjne, bo nigdy nie wiemy, kto akurat scrolluje. Zapobieganie samobójcom to jest zadanie dla nas wszystkich. I każdy z nas może mieć tutaj swój udział – podsumowuje Halszka Witkowska.
Gdzie szukać pomocy?
Fundacja Życie Warte Jest Rozmowy udziela bezpłatnej i anonimowej pomocy osobom w kryzysie, ich bliskim, rodzicom, nauczycielom, a także osobom w żałobie. Na stronie znajdują się również rekomendacje dla dziennikarzy i materiały edukacyjne.
10 września, w Światowym Dniu Zapobiegania Samobójstwom, zostanie opublikowany pierwszy w Polsce interaktywny film profilaktyczny dla młodzieży poświęcony pierwszej pomocy emocjonalnej.
Jeśli przeżywasz trudności i myślisz o odebraniu sobie życia lub chcesz pomóc osobie zagrożonej samobójstwem pamiętaj, że możesz skorzystać z bezpłatnych numerów pomocowych:
800 70 2222 CAŁODOBOWY – Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym;
800 12 12 12 CAŁODOBOWY – Dziecięcy Telefon Zaufania Rzecznika Praw Dziecka;
116 111 CAŁODOBOWY – Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży;
116 123 CAŁODOBOWY – Telefon wsparcia emocjonalnego dla dorosłych;
112 Numer alarmowy w sytuacjach zagrożenia zdrowia i życia.
Inne numery telefonów pomocowych znajdziesz:
