Jesteś z branży mediów, marketingu i PR? Obserwuj nas na LinkedIn.
Sześć ofiar śmiertelnych, kilkanaście osób rannych, a w Ostrowcu Świętokrzyskim zamordowani rodzice i siostra sprawcy. Strzelanina w centrum Krakowa błyskawicznie zdominowała serwisy informacyjne. Wraz z kolejnymi ustaleniami do mediów trafiały nagrania z miejsca tragedii. – Nie wszystkie powinny jednak trafić na antenę – uważa medioznawca Adam Szynol.
Już w pierwszych godzinach po ataku redakcje publikowały filmy udostępniane przez internautów. Onet, Wirtualna Polska, Polskie Radio 24 i Defence24 pokazały m.in. nagranie policyjnej interwencji. Widać na nim, jak funkcjonariusz strzela do leżącego napastnika, a chwilę później sam upada. Do tych scen wracały również telewizje. Obraz wprawdzie rozmywano, ale przebieg strzelaniny nadal był czytelny.
– Jeżeli w ciągu jednego materiału poświęconego temu zdarzeniu puszcza się trzy- albo czterokrotnie sceny, w których policjant wymienia ogień ze sprawcą, to coś tu jednak mocno poszło nie tak. Moim zdaniem to jest niedopuszczalne – mówi nam Adam Szynol. Przypomina, że takie obrazy oglądają również dzieci, a wielokrotne powtarzanie drastycznych scen wymaga szczególnego uzasadnienia.
Na tym nie koniec. "Super Express" udostępnił nagrania z dramatycznej reanimacji ofiar. Z kolei 8 listopada w "Serwisie Info Dzień" TVP Info pokazano wynoszenie z bloku w Ostrowcu Świętokrzyskim ciał rodziców i siostry sprawcy, umieszczonych w białych workach i pojemnikach.
Kontrowersje wywołała Republika. Relację Tomasza Sakiewicza opisywaliśmy już w Wirtualnemedia.pl. Szef stacji sugerował nieobecność policji i łączył ją z wydarzeniami wokół Trybunału Konstytucyjnego.
W poniedziałek KRRiT poinformowała o działaniach wyjaśniających w związku ze skargami. Szynol przyznaje, że sam złożył skargę do Rady. Zastrzega jednak, że dyskusja o standardach nie powinna ograniczać się do jednej stacji. Krytycznie ocenia również powielanie drastycznych ujęć przez innych nadawców.
Tragedia przyciągnęła przed telewizory setki tysięcy widzów. W sobotę między 16 a północą TVN24 oglądało średnio 900 tys. osób, a Republikę – 830 tys. TVP Info zgromadziło 440 tys. widzów, Polsat News – 250 tys., a wPolsce24 – 220 tys.
Rozmowa z 80-letnią babką zamachowcy
Jakby tego było mało, część dziennikarzy rozpoczęła poszukiwania bliskich zamachowca, docierając w ten sposób m.in. do babki. Rozmowę z 80-letnią kobietą publikują Kanał Zero, "Fakt" i "Gazeta Wyborcza". A za nimi kolejne redakcje, m.in. Onet.pl, o2, Wp.pl, "Viva!", Dziennik.pl, Newsmax Polska. W materiałach przewijają się te same emocjonalne motywy: "Nie wiem, co go opętało" (Pudelek), "Do Rzeczy" wybrało wypowiedź o tym, że Michał O. "chodził do kościoła".
W reportażu Grzegorza Walczaka (opublikowanym na łamach kieleckiej "Gazety Wyborczej") starsza pani wraca do nieodebranych telefonów, do momentu, gdy na zdjęciu napastnika rozpoznała kogoś podobnego do wnuka. Wraca też do wieczoru, kiedy córka przekazała jej wiadomość o śmierci trojga bliskich. Reporter pytał też m.in., czy zauważyła u wnuka oznaki radykalizacji.
Paula Skalnicka, wicenaczelna "Gazety Wyborczej", podkreśla w rozmowie z nami, że kontakt z rodziną był elementem pracy nad wyjaśnieniem tła tragedii. – Staramy się pomóc im zrozumieć, co się wydarzyło i dlaczego – tłumaczy Skalnicka.
Uznaliśmy, że naszą powinnością jest porozmawiać z osobami, które mogą rzucić światło na tło tej tragedii. Wyjazd do Ostrowca Świętokrzyskiego i rozmowa z babcią zamachowca to naturalny element pracy reporterskiej. Tak samo, jak naturalnym elementem jest dochowanie zasad etyki dziennikarskiej – jasne wytłumaczenie po co przyjeżdżamy, kim jesteśmy i co będzie efektem rozmowy z dziennikarzem. Bez presji i podstępów.
– Babcia zamachowca chciała opowiedzieć o swojej perspektywie, podzielić się rozpaczą i emocjami. Uważamy, że ma do tego pełne prawo – a my mamy obowiązek jej wysłuchać – przekonuje nas wicenaczelna "Wyborczej".
Redakcja "Gazety Wyborczej" mówi o działaniach, które miały ograniczyć ryzyko skrzywdzenia kobiety po publikacji: – Temat budzi emocje, dlatego opowiadamy go z konieczną wrażliwością, nie publikujemy zdjęć rozmówczyni, wyłączyliśmy komentarze pod tekstem. Nie widzimy jednak powodu, aby cenzurować tę część rzeczywistości.
Reporterka Kanału Zero – Małgorzata Frydrych – również rozmawiała z babcią sprawcy. Odwiedziła kobietę w domu, w którym przebywał też brat ojca zamachowca. Twarze rozmówców zblurowano, niemniej kamera podążała ich krokami, rejestrując wnętrze domu, a nawet lekarstwa znajdujące się na stole. Materiał wyemitowano w poniedziałek rano w "Interwencji Zero" i udostępniono jako osobne wideo. Ale usunięto go kilka godzin później.
"Materiał z odwiedzinami u babci zamachowca był niepotrzebny i został usunięty, podobnie jak wszystkie inne ślady po nim (rolki, shorty). Przepraszamy za niego" – napisał Krzysztof Stanowski.
Rozmowę z babcią usunął też "Fakt".
– Nie znajduję dobrych słów, żeby to skomentować. Uważam, że to jest źle pojęty interes – uważa Szynol. Jego zdaniem trzeba zapytać dziennikarzy, jakie istotne informacje taka rozmowa wnosi do wyjaśnienia tragedii.
Widzę komentarze, że takie praktyki od dawna funkcjonują w mediach. Sam fakt, że coś jest powszechne, nie oznacza jednak, że powinniśmy to akceptować. Warto walczyć o lepsze standardy i zastanawiać się nad konsekwencjami naszej pracy dla osób, do których przychodzimy z mikrofonem czy kamerą. Widziałem opinie, że takie osoby mogą potrzebować jakiejś formy uwolnienia się od traumy, ale jako dziennikarze nie zawsze mamy kompetencje i narzędzia, by udzielić wsparcia komuś, kto znalazł się w tak trudnej sytuacji
Zgoda rozmówcy i odpowiedzialność redakcji
Bianka Mikołajewska, dziennikarka i szefowa redakcji "Raportu Specjalnego" TVP, zastrzega, że nie przeprowadziła pełnego przeglądu relacji z sobotniego zamachu. Nie widziała też rozmowy z babcią sprawcy, dlatego nie chce bezpośrednio jej oceniać. Ale podkreśla: – Jest dla mnie oczywiste, że w takim momencie dziennikarze szukają odpowiedzi na pytanie, co się wydarzyło, i zwracają się do osób, które mogą znać odpowiedź, a przynajmniej wiedzieć więcej niż sąsiedzi z osiedla.
Zaznacza, że szukanie odpowiedzi jest obowiązkiem dziennikarza, ale nie za wszelką cenę. W rozmowach z osobami takimi jak dziadkowie sprawcy zamachu trzeba przede wszystkim zadbać o ich zgodę, odpowiedni sposób prowadzenia wywiadu i zrozumienie dla ich sytuacji. To ludzie dotknięci ogromną tragedią.
Mamy tu konflikt między potrzebą wyjaśnienia wydarzeń w imieniu widzów i czytelników a uczuciami bliskich sprawcy. Ci ludzie nie ponoszą odpowiedzialności za jego działania. Zostali przez niego uwikłani w tragiczną historię, ale mogą też pomóc zrozumieć, co się wydarzyło i sami także mogą chcieć odnieść się publicznie do sprawy. Dlatego nie oceniałabym samego kontaktu z rodziną w oderwaniu od jego przebiegu.
– Zanim zaczniemy szukać wypowiedzi krewnych czy przypadkowych znajomych osób związanych z tragedią, zastanówmy się, czy rzeczywiście pomogą one wyjaśnić wydarzenia. Czy dostarczą istotnych informacji, czy jedynie zwiększą emocjonalność przekazu? – kontruje Mrowicki.
Psycholożka i psychoterapeutka Magdalena Sękowska zwraca uwagę, że samo przyzwolenie na rozmowę nie zamyka sprawy. Osoba bezpośrednio po stracie może mieć trudność z oceną znaczenia własnych słów, a także z przewidzeniem tego, jak będą rozpowszechniane i komentowane.
Jej zdaniem dziennikarz powinien jasno przedstawić cel rozmowy i umożliwić odmowę bez wzbudzania poczucia winy. Rozmówca powinien też mieć czas na skonsultowanie decyzji oraz możliwość obecności bliskiej osoby. W razie bardzo silnych emocji należy przerwać nagranie i dopiero później zapytać, czy chce kontynuować.
Psycholożka nie sprowadza przy tym obecności mediów wyłącznie do zagrożenia. Dla niektórych rodzin nagłośnienie sprawy może oznaczać wsparcie, solidarność i poczucie, że nie zostały ze swoim doświadczeniem same. Inne osoby mogą jednak ponownie przeżywać ból i lęk albo odczuwać utratę kontroli nad własną historią.
Poważne oskarżenie od przypadkowego rozmówcy
Problemem są również informacje pochodzące od ludzi, których wiedzy o sprawie redakcja nie zdążyła sprawdzić. W relacji Kanału Zero mężczyzna przedstawiany jako sąsiad rodziny opowiadał, że sprawca miał już wcześniej zabić człowieka w Waśniowie, a rodzina z tego powodu przeprowadziła się do Ostrowca Świętokrzyskiego.
W niedzielę tej informacji zaprzeczył rzecznik Prokuratury Okręgowej.
Mikołajewska wskazuje tę opowieść jako przykład ryzyka związanego z relacjami na żywo. Jej zdaniem dziennikarz powinien zareagować: zapytać, skąd rozmówca ma tę informację, czy jest jej pewien, kto mu ją przekazał i czy została w jakikolwiek sposób sprawdzona. Kolejnym obowiązkiem redakcji jest sprawdzenie zarzutu i późniejszego sprostowania.
Nie powinno być tak, że na antenie pada poważne oskarżenie, inne media je powtarzają, a potem nikt już nie wyjaśnia widzom, czy było prawdziwe. Jeśli rozmówca wprowadził nas w błąd, trzeba to powiedzieć wprost.
Dziennikarka uważa, że najlepiej byłoby publikować takie wypowiedzi po nagraniu i weryfikacji. Nie wierzy jednak, że redakcje zrezygnują z formuły rozmów na żywo i wypytywania przypadkowych osób. Dlatego wskazuje rozwiązanie: w redakcjach powinni pracować dziennikarze czy dokumentaliści, którzy będą na bieżąco weryfikować to, co pada na antenie.
– Rzetelność wymaga, żeby nieprawdziwą informację sprostować możliwie szybko. Nie wystarczy powiedzieć: to przecież rozmówca tak stwierdził, a nie my. Powiedział to na czyjejś antenie i ktoś za ten przekaz odpowiada – podkreśla.
Za zbędne uważa też wypowiedzi przypadkowych osób, które niewiele wiedzą o sprawcy: – Jedna sąsiadka mówi, że sprawca był miły i odpowiadał "dzień dobry", druga – że nie był miły, bo nie odpowiadał i chodził w kapturze. Co to właściwie daje widzowi? – pyta.
Jej zdaniem warto poświęcić czas na dotarcie do osób, które rzeczywiście go znały.
Mikołajewska zauważa, że wyścig z platformami społecznościowymi stawia tradycyjne media w trudnej sytuacji, ale nie unieważnia ich podstawowego zadania.
Jeżeli będziemy publikować niesprawdzone treści tak samo jak użytkownicy mediów społecznościowych, stracimy argument, że oferujemy odbiorcom coś więcej. Na czym miałaby wtedy polegać przewaga tradycyjnych mediów?
Szynol jest bezkompromisowy: – Nie jest naszym interesem gonienie się na kliki, nie jest naszym interesem przeskoczenie konkurencji, bo pokażę więcej, bo dotrę do jeszcze jednego filmiku z mediów społecznościowych i go na swojej antenie pięć razy podczas tego materiału puszczę. Nie tędy droga.
Dziennikarze zainteresowali się też twórczością siostry zamachowca. Patryk Salamon, redaktor naczelny LoveKraków.pl, w porannej rozmowie na żywo w Kanale Zero, z pełnym przekonaniem zasugerował niepokojące zainteresowania artystyczne studentki ASP. Jego opinia spotkała się z krytyką części odbiorców, dlatego 8 listopada przyznał na platformie X, że posunął się za daleko: "Nie powinienem był tak mówić, choćby ze względu na szacunek dla ofiary. Przepraszam".
Mamy obowiązek informować o tragedii, ale musimy też zastanawiać się, czy sposób jej relacjonowania nie służy budowaniu rozpoznawalności sprawcy. Jako media mamy nad czym pracować.
Sprawca, rozgłos i naśladownictwo
Adam Szynol wraca do konsekwencji nadmiernego eksponowania napastnika. Uważa, że nie powinien stawać się centralną, rozpoznawalną postacią medialnego widowiska: – Stał się antybohaterem, który jednak ma niesamowitą rozpoznawalność. Media mu zbudowały tę rozpoznawalność.
Przywołuje pierwszą stronę "Faktu" ze zdjęciem sprawcy i pyta, czy taki wybór rzeczywiście służy interesowi społecznemu.
Mikołajewska odnosi się do podobnego mechanizmu i mówi o produkcji "Urodzeni mordercy": – Film świetnie pokazywał, jak media potrafią nakręcać zainteresowanie zabójcami, robić z nich niemalże gwiazdy popkultury. Dokonane przez nich zabójstwa przedstawiane są tak, jakby to była fikcja. Gdzieś znika poczucie, że mówimy o prawdziwych wydarzeniach i prawdziwych tragediach.
Pytanie o sławę napastników jest również przedmiotem badań. Adam Lankford i Eric Madfis w artykule opublikowanym w "American Behavioral Scientist" zaproponowali zasadę ograniczania publikacji nazwisk i zdjęć sprawców masowych strzelanin, z wyjątkiem trwających poszukiwań.
Michael Jetter i Jay K. Walker w pracy z 2022 roku badali telewizyjne doniesienia o masowych strzelaninach w USA w latach 2006–2017. Uzyskali wyniki wskazujące na dodatni wpływ intensywności doniesień na kolejne strzelaniny.
Poinformować musimy, bo i tak ludzie o tym się dowiedzą. Jest to tragiczne, ważne wydarzenie, ale nie nakręcajmy tej spirali zainteresowania, sensacyjności, szczegółowości. Nie tędy droga.
Twarz sprawcy nie musi ilustrować każdej wiadomości
W internecie pojawiło się dużo screenów z mediów społecznościowych napastnika. Obok zdjęć z przesłoniętymi oczami przewijały się portrety pozwalające bez trudu go rozpoznać. Jego twarz towarzyszyła kolejnym doniesieniom o śledztwie i wypowiedziom rodziny, również wtedy, gdy samo zdjęcie nie wnosiło informacji o nowych ustaleniach.
Prawne warunki publikowania wizerunku i decyzja o jego eksponowaniu to dwa osobne zagadnienia. Prawo prasowe reguluje ujawnianie wizerunku i danych osób, przeciwko którym toczy się postępowanie, a także świadków i pokrzywdzonych. Ocena konkretnej publikacji wymaga uwzględnienia jej podstaw prawnych i okoliczności. Jednak także po śmierci sprawcy pozostaje pytanie: czemu służy kolejne pokazanie jego twarzy?
– Przy takich wydarzeniach media powinny działać we wspólnym celu. Chodzi o nasze dobro społeczne – przekonuje Szynol. Jego postulat ograniczania ekspozycji napastnika nie zależy od tego, czy redakcja może zgodnie z prawem opublikować dane zdjęcie.
Porządkowanie zamiast chaosu
Wskazówki dla redakcji powstały jeszcze przed tragedią w Krakowie. Po październikowych atakach w szkołach zespół Dyżurnet.pl działający w NASK opublikował dziewięć zasad odpowiedzialnego informowania. Zalecał m.in. ograniczanie rozpoznawalności sprawcy, niepublikowanie jego materiałów ani szczegółów, które mogłyby ułatwić naśladownictwo, oraz unikanie sensacyjnych obrazów.
Pracownicy Dyżurnet.pl przypomnieli również o sprawdzaniu informacji, niełączeniu odrębnych zdarzeń bez dowodów i pokazywaniu skutecznej pomocy. Rekomendacje dotyczyły przemocy szkolnej, ale wiele z nich odnosi się do tych samych decyzji redakcyjnych.
W 2019 roku, dwadzieścia lat po strzelaninie w Columbine, Kasey Cordell opisała w magazynie "5280", jak relacje na żywo pomogły nadać tragedii światowy rozgłos. Telewizje emitowały rozmowy telefoniczne z uczniami uwięzionymi w szkole i pokazywały z helikoptera ciała ofiar. W pierwszych relacjach powielano też błędne informacje o sprawcach.
Jak zauważyła Cordell, późniejsze sprostowania nie wyparły wersji, która utrwaliła się w pamięci odbiorców. Autorka przytaczała zalecenia dla redakcji: ograniczać eksponowanie nazwisk i wizerunków sprawców, pytać rozmówców, skąd czerpią informacje, i wracać do historii ocalałych także poza rocznicami.
Fact-checkerka i dziennikarka Marta Glanc oceniła na Instagramie, że polskie media powtórzyły błędy amerykańskich redakcji relacjonujących masakrę w Columbine.
Jennifer Johnston i Andrew Joy w opracowaniu "Mass Shootings and the Media Contagion Effect" wskazują, że rozgłos może być dla części sprawców masowych strzelanin jedną z motywacji. Wielokrotne pokazywanie ich twarzy, publikowanie manifestów i szczegółowe opisywanie ich życia może ułatwiać potencjalnym naśladowcom utożsamianie się z nimi.
Autorzy zalecają więc ograniczenie ekspozycji sprawcy przy zachowaniu informacji potrzebnych do zrozumienia wydarzeń. Przywołane w opracowaniu badania wskazują, że ataki bywają skupione w czasie. Samo to skupienie nie pozwala jednak ustalić, czy do kolejnego ataku przyczyniła się relacja medialna.
Szynol postuluje wykorzystanie doświadczeń z informowania o samobójstwach, gdzie – jak ocenia – media nauczyły się większej ostrożności. Chce podobnego namysłu nad szczegółami, obrazem i skalą relacji po aktach przemocy.
Postawmy interes społeczny na pierwszym miejscu. Nie interes medium, biznes i pieniądze wynikające z tego, że temat będzie popularny, będzie się klikał i przez kilka dni, a może dłużej, zapewni większą widownię.
Mikołajewska uważa, że branżowa dyskusja jest konieczna, bo stawką pozostaje wiarygodność. Mrowicki mówi o potrzebie wyciągnięcia wniosków przed kolejną tragedią.
Szynol nie ukrywa sceptycyzmu co do tego, czy do zmiany dojdzie. Jego apel do redakcji jest jednak jednoznaczny: – Zacznijcie zastanawiać się, jak relacjonować tego typu zdarzenia, bo na pewno nie w taki sposób, jak oglądaliśmy to w ostatnich dniach.
![Sakiewicz po raz kolejny przekroczył granicę. Jak długo KRRiT będzie udawać, że tego nie widzi? [OPINIA]](https://v.wpimg.pl/M2ZhOTFhYlM7CjlnaRNvRnhSbT0vSmEQL0p1dmlZfwpqEGAyLwQoQD8YIHohGjhCOx8_ejYEYlMqAWAid0cpWykYIzU_RyhfOA0re3MOKwVuC3kya1x0U2tFezIjX2BQYl0seXdcfAE8CXZlJwp6C3gV)
